Al sinds mensenheugenis worden er in Nederland mensen begraven. Onder invloed van het christendom werden vanaf de vroege middeleeuwen mensen vooral in en rond de kerk begraven. Deze kerken vormden vaak het middelpunt van een woonkern, waardoor veel historische begraafplaatsen in het centrum van dorpen en steden liggen. Hoewel het sinds 1829 in Nederland niet meer is toegestaan om in kerken of binnen de bebouwde kom te begraven in kernen met meer dan 1.000 inwoners, zijn er toch nog tal van historische begraafplaatsen in gebruik. Deze historische begraafplaatsen – of ze nu nog in gebruik, gesloten of geruimd zijn – vertellen een verhaal over hoe men vroeger met de doden omging en hoe deze werden begraven. Archeologisch onderzoek op deze begraafplaatsen kan waardevolle informatie opleveren over de bevolkingsopbouw en leefomstandigheden in een bepaalde periode. Soms kan het ons ook het levensverhaal van een individu vertellen, waardoor het verleden heel tastbaar wordt. De betekenis van historische begraafplaatsen onder de grond is echter nog onderbelicht. Bij de ruiming van veel van deze begraafplaatsen vindt zelden archeologisch onderzoek plaats. Vooral in een tijd waarin de druk van ruimtelijke ontwikkelingen alleen maar toeneemt, is het van belang te kijken naar hoe het staat met de bescherming van deze begraafplaatsen. In dit artikel wordt ingegaan op de wijze waarop gemeenten omgaan met historische begraafplaatsen en welk beleid hierop gevoerd wordt. Om dit onderzoek in te kaderen, is in eerste instantie gekeken naar de historische begraafplaatsen van de twaalf gemeenten in de provincie Drenthe. Hiervoor is gebruikgemaakt van een door stichting Dodenakkers.nl beschikbaar gestelde lijst, diverse kadastrale kaarten, bestemmingsplannen en beleidsstukken van de betreffende gemeenten. In dit artikel worden de uitkomsten van dit onderzoek besproken.
In het rapport is elke begraafplaats uitgelicht met kaartje en legenda.
Archeologisch en cultuurhistorisch beleid
Om een duidelijk beeld te krijgen van hoe gemeenten aankijken tegen de historische begraafplaatsen binnen hun grenzen, is gekeken naar het archeologische en cultuurhistorische beleid van de betreffende gemeenten. Opvallend daarbij is dat veel gemeenten deze begraafplaatsen weliswaar beschouwen als cultuurhistorisch erfgoed, maar daarbij nauwelijks de archeologische invalshoek belichten. Elke gemeente beschikt over een archeologisch en cultuurhistorisch beleid, gebaseerd op landelijke en provinciale regelgeving. Hierdoor vertoont het erfgoedbeleid van de verschillende Drentse gemeenten veel overeenkomsten. Toch worden historische begraafplaatsen in al deze gemeenten slecht of nauwelijks beschermd. Dit komt doordat de landelijke en provinciale wet- en regelgeving onvoldoende duidelijkheid biedt over hoe dit erfgoed beschermd moet worden. Gemeenten hebben daardoor de ruimte om een eigen koers te varen in het behoud en de bescherming van deze begraafplaatsen, of kiezen ervoor om helemaal geen specifiek beleid hiervoor op te stellen. Dit leidt tot enkele onderlinge verschillen in het gemeentelijk beleid, die kort zullen worden besproken.
Dit overzicht geeft een beeld welke gemeentes beleid hebben voor het behoud van historische begraafplaatsen.
Bart Jonker (25) studeerde in augustus 2023 af als bachelor Archeologie aan de Hogeschool Saxion te Deventer. Tijdens zijn studie vond hij het culturele en erfgoedaspect van archeologie steeds interessanter, wat ertoe heeft geleid dat hij zich ingeschreven heeft voor de masteropleiding Cultuurgeschiedenis en Erfgoed aan de Universiteit Utrecht.
Voor zijn toelating moest hij eerst een premasterprogramma afronden alvorens te kunnen beginnen aan de masteropleiding. In de periode tussen het behalen van zijn bachelor en de start van de premaster heeft Bart een onderzoek uitgevoerd voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). In dit onderzoek heeft Bart zich gericht op de wijze waarop historische begraafplaatsen in de provincie Drenthe worden beschermd door lokale wetgevingen. Het onderzoek werd begeleid door de afdeling Archeologie en de specialist Funerair Erfgoed van de RCE.
Kerkenvisie
In de gemeenten Aa en Hunze en Westerveld is een kerkenvisie opgesteld. In deze visies wordt beschreven hoe de bescherming en het behoud van de verschillende kerken in deze gemeenten worden vormgegeven. Historische begraafplaatsen worden in deze kerkenvisies slechts mondjesmaat besproken. Het hoe en wat blijft daarbij onbenoemd. De nadruk ligt voornamelijk op de kerken zelf, waardoor het onduidelijk is of de historische begraafplaatsen daadwerkelijk onder deze visie vallen.
De kerk van Gasselte komt aan de orde in de kerkenvisie. De plek rondom de kerk, het kerkhof, wordt niet genoemd.
Historisch onderzoek
De gemeente Borger-Odoorn voert een actief beleid met betrekking tot historische begraafplaatsen en besteedt met name aan het bovengrondse erfgoed veel aandacht. Zo heeft de gemeente advies ingewonnen bij Bureau Funeraire Adviezen en Bureau Funeralia over hoe om te gaan met haar begraafplaatsen. Op basis daarvan zou gesteld kunnen worden dat de gemeente daadwerkelijk een actief beleid voert. Dit is echter niet terug te zien op de kadastrale kaarten en in de bestemmingsplannen van de gemeente. Daaruit blijkt namelijk niet dat de begraafplaatsen anders worden beschermd dan vergelijkbare historische begraafplaatsen in andere gemeenten.
Karakteristieke objecten
Daarnaast zijn er verschillende gemeenten die begraafplaatsen (gedeeltelijk) beschermen door bepaalde onderdelen of elementen aan te wijzen als karakteristieke objecten. De aanduiding als karakteristiek object richt zich meestal op specifieke aspecten van de begraafplaats, zoals grafstenen of andere opvallende elementen. Hiermee wordt de begraafplaats niet als geheel – inclusief alles wat zich op en onder het terrein bevindt – meegenomen of beschermd.
Nota Ruimtelijke kwaliteit
De gemeente Hoogeveen is de enige gemeente binnen de provincie Drenthe die duidelijk beleid heeft opgesteld voor het behoud van historische begraafplaatsen. In de Nota Ruimtelijke Kwaliteit wordt erkend dat historische elementen een belangrijke bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit van woonwijken. Op basis hiervan worden historische begraafplaatsen actief beschermd, met het oog op het versterken van de ruimtelijke kwaliteit van Hoogeveen. Dit beleid is ook zichtbaar op de plankaarten en bestemmingsplannen van de gemeente: gebieden waar zich historische begraafplaatsen bevinden, zijn daarin aangewezen als zones met een hoge archeologische waarde. Er mag dus niet zomaar worden gegraven of gebouwd zonder dat er eerst archeologisch onderzoek is uitgevoerd.
Beschermde stads- en dorpsgezichten
In verschillende gemeenten vallen de historische begraafplaatsen onder het zogenoemde Waarde – Beschermd Dorpsgezicht. Dit houdt in dat een gebied, vaak de dorpskern, slechts in beperkte mate mag worden aangepast om het dorpsaanzicht en de cultuurhistorische waarde ervan te behouden en beschermen. Mogelijk valt het bovengrondse deel van de begraafplaatsen onder deze bescherming, maar de ondergrond – waarin zich vaak waardevol erfgoed bevindt – wordt door deze regelgeving niet beschermd.
Binnen het gebied van het beschermd Stads- & Dorpsgezicht Assen liggen twee historische begraafplaatsen. Over beide is geen nader beleid vastgelegd.
Plankaarten en bestemmingsplannen
In dit onderzoek is uitgebreid gekeken naar plankaarten en bestemmingsplannen. Dit is gedaan om inzicht te krijgen in hoe de eerder besproken wet- en regelgeving in de praktijk wordt toegepast. Daarnaast laten de bestemmingsplannen goed zien in hoeverre gemeenten hun beleid daadwerkelijk vertalen naar ruimtelijke bestemmingen. Daarbij is gekeken naar de enkelbestemmingen [1] en dubbelbestemmingen [2] van de begraafplaatsen. De enkelbestemmingen van de begraafplaatsen geven weinig specifieke informatie over de bescherming ervan, aangezien bijna alle begraafplaatsen als zodanig zijn bestemd. Uitzondering hierop vormen begraafplaatsen die (bovengronds) zijn geruimd; deze hebben vaak een nieuwe (enkel)bestemming gekregen, zonder aandacht voor wat er zich nog onder de grond bevind.
De dubbelbestemmingen bieden daarentegen meer informatie over de bescherming van historische begraafplaatsen. Veel begraafplaatsen hebben een dubbelbestemming die wijst op een archeologische waarde, variërend van laag tot hoog. Deze archeologische waarde is meestal niet direct gekoppeld aan de historische begraafplaatsen zelf. Dit blijkt uit de onderliggende archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaarten. De toegekende verwachtingswaarde heeft veelal betrekking op de bredere omgeving en het landschap, dat historisch gezien aantrekkelijk was voor menselijke bewoning. Omdat begraafplaatsen vaak in of aan de rand van oude dorpskernen liggen, vallen ze geregeld binnen gebieden met een hoge archeologische verwachtingswaarde. Dit heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat middeleeuwse kerken wel als rijksmonument zijn aangewezen, terwijl het terrein eromheen – vaak de oude begraafplaats – buiten deze aanwijzing valt. Hierdoor bevinden historische begraafplaatsen zich in een juridisch en beleidsmatig ‘grijs gebied’.
De uitzondering hierop is de gemeente Hoogeveen, die als enige in de provincie Drenthe expliciet beleid heeft opgesteld ter bescherming van historische begraafplaatsen. Concluderend kan worden gesteld dat er nog veel te winnen valt op het gebied van wet- en regelgeving rondom historische begraafplaatsen, met name wat betreft de volledige bescherming van zowel het bovengrondse als het ondergrondse deel van deze locaties. Uit verder onderzoek in andere provincies moet blijken hoe het daar geregeld is.
[1] Een enkelbestemming is een specifieke bestemming die aan een perceel of stuk grond wordt toegekend in het kader van een bestemmingsplan. Het bepaalt welke activiteiten en functies zijn toegestaan op de desbetreffende locatie.
[2] Een dubbelbestemming is een specifieke bestemming die aan een perceel of stuk grond wordt toegekend in het kader van een bestemmingsplan, naast de enkelbestemming. In tegenstelling tot de enkelbestemming, die aangeeft welke hoofdfunctie aan het gebied is toegewezen, geeft een dubbelbestemming extra regels en voorwaarden aan voor het gebruik van de grond.
